«Δημοτικά τραγουδάκια εθνικά, μαζευμένα από τους τραγουδιστάδες»...

Η περιπέτεια της ελληνικής διανόησης του 19ου αιώνα μέσα από μια άγνωστη συλλογή του Λασκαράτου

| 19/07/2016

«’Αρχοντες, μεταλάβετε/ και ξεμολογθείτε,/ κι εμάς τους μαύρους τους φτωχούς/ να μας ξεφορτωθείτε»

(δημοτικό)

Στο εμβληματικό, για μια ολόκληρη γενιά, βιβλίο «The Strawberry Statement – Notes of a College Revolutionary»*, ο συγγραφέας του, James Simon Kunen, εκτιμά σε κάποιο σημείο, ότι η παρακολούθηση ενός αγώνα μπέιζμπολ την ώρα που μαίνεται ο πόλεμος στο Βιετνάμ είναι, από μια άποψη, μια αντιπολεμική πράξη. Διότι χιλιάδες άνθρωποι «δηλώνουν» – αν και όχι συνειδητά – ότι αντί της συμμετοχής στο σφαγείο προτιμούν να συμμετάσχουν σ’ ένα πανηγύρι.

Μπορεί η παραπάνω άποψη να ακούγεται απλοϊκή – ίσως και να είναι – αν όχι υπερβολική. Ωστόσο, με κάποιο περίεργο τρόπο, ήρθε αυτομάτως στο νου διαβάζοντας και την τελευταία σελίδα του πραγματικά εκπληκτικού τόμου υπό τον τίτλο «Ανδρέας Λασκαράτος, Δημοτικά τραγουδάκια εθνικά, μαζευμένα από τους τραγουδιστάδες εις το Ληξούρι (Κεφαλληνία – Επαρχία Πάλης) τους 1842, Αγνωστη χειρόγραφη συλλογή» (εκδόσεις ‘Αγρα), σε εκδοτική επιμέλεια, εισαγωγικά κείμενα και σημειώσεις του πανεπιστημιακού, Γιάννη Παπακώστα και του δημοσιογράφου και συγγραφέα, Παντελή Μπουκάλα. Διότι το ίδιο το γεγονός μιας τέτοιας έκδοσης αποτελεί, κατά μία έννοια, πράξη αντίστασης στην κλιμακούμενη απαξίωση, υποβάθμιση και αποδόμηση των υλικών και πνευματικών όρων διαβίωσης του λαού. Μια «δήλωση», όχι φυσικά της «φράουλας», αλλά της επιμονής στην αναζήτηση, φροντίδα και ανάδειξη των πολιτισμικών σπαραγμάτων της συλλογικής, ιστορικής μνήμης, παρά και ενάντια σε ό,τι επιχειρεί να την αποτρέψει από το να μετουσιωθεί σε συνείδηση από τον φυσικό της φορέα: Την συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων που παράγουν τον πλούτο, χωρίς να τον απολαμβάνουν.

Ο τόμος περιλαμβάνει μια συλλογή 380 δημοτικών τραγουδιών, «μαζευμένων» κατευθείαν από την «πηγή», τους «τραγουδιστάδες», με ημερομηνία 1842 και τόπο το Ληξούρι, αλλά και το 1844 στην Κέρκυρα,  φροντισμένη, επιμελημένη… και ανώνυμη. Η εύρεσή της αποτελεί ξεχωριστό γεγονός ιδιαίτερης σημασίας, αφού, όπως σημειώνουν οι επιμελητές της, «ανάμεσα στα τραγούδια που αποθησαύρισε δεν είναι λίγα όσα δεν απαντούν σε κατοπινές συλλογές δημοτικών τραγουδιών». Δεν πρόκειται λοιπόν για μια ακόμη συλλογή από τις πολλές, αλλά για μια παλαιότερη, των γνωστότερων άλλων, απόπειρα να σταχυολογηθεί και σχολιαστεί ένα μέρος του πλέον σημαντικού μέρους της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, του δημοτικού τραγουδιού.

λασκαρατος4

Φυσικά, κάθε άλλο παρά ήσσονος σημασίας ήταν η ταυτοποίηση του θαυμαστού, «ευαίσθητου», όπως τον χαρακτηρίζουν οι επιμελητές, συλλογέα. «Καθαρό και φροντισμένο το χειρόγραφο, πιστοποιεί ότι επρόκειτο για άνθρωπο λόγιο, ικανό να μεθοδεύσει τη συλλογή του υλικού του (…) να σχολιάσει με φιλολογική γνώση και καλλιτεχνική ευαισθησία τους στίχους που επιμελώς είχε συγκεντρώσει» σημειώνουν. Ακριβώς από αυτό το σημείο ξεκινά μια συναρπαστική έρευνα, η οποία αποτυπώνεται και καταγράφεται σχεδόν λεπτομερώς στο πρώτο μέρος του τόμου, προσφέροντας στον τυχερό αναγνώστη την ασύγκριτη απόλαυση της παρουσίασης μιας ολόκληρης εποχής, εν προκειμένω των πρώτων δεκαετιών της μετεπαναστατικής Ελλάδας, στη διάρκεια των οποίων, το νεοσύστατο κράτος, υπό την ηγεμονία της ενισχυμένης αστικής τάξης, προσπαθεί να βρει τον βηματισμό του μέσα σε ένα ανήσυχο και διαρκώς μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον.

Οι δύο επιμελητές, δίχως να «τσιγκουνευτούν» διόλου να μοιραστούν τον πλούτο της γνώσης τους με τον αναγνώστη, μας παίρνουν από το χέρι και με αφορμή την αναζήτηση του άγνωστου συλλογέα, μας ξεναγούν, ουσιαστικά, στην πνευματική περιπέτεια της ελληνικής διανόησης του 19ου αιώνα, τις εσωτερικές, ιδεολογικές συγκρούσεις της, τα στερεότυπα, τους θριάμβους, αλλά και τις αντιφάσεις της. Δεν πρόκειται μόνο για μια εξαιρετική προετοιμασία του αναγνώστη ώστε να κατανοήσει την σημασία της συλλογής που θα διαβάσει, μέσα από την γνώση του πολιτικού, οικονομικού και κοινωνικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο δημιουργείται, αλλά μπορεί να «σταθεί» με αξιοθαύμαστη επάρκεια ως μια αυτόνομη μελέτη του αντικειμένου της, γραμμένη, μάλιστα, με τον απλό – αλλά όχι απλοϊκό – ανεπιτήδευτο τρόπο του διανοούμενου που έχει κατανοήσει απόλυτα τον κοινωνικό του ρόλο. ‘Ολα αυτά, μέσα από την φιλολογική, ιδεολογική και πολιτική «ανατομία» του Λασκαράτου, αυτού του εκρηκτικού πνεύματος που «κρύβεται» πίσω από την δημιουργία της συλλογής και πάνω στον οποίο αποτυπώνονται «ανάγλυφα» αυτές οι συγκρούσεις και αντιφάσεις της διανόησης της εποχής.

Μία εξαιρετική, τίμια δουλειά, θετικά παραδειγματική από πολλές απόψεις που στέκεται με σεβασμό απέναντι στον συλλογέα και τον αναγνώστη, αλλά και με αγάπη προς την λαϊκή δημιουργία.

λασκαρατος1

* «Η δήλωση της φράουλας – Σημειώσεις ενός επαναστατημένου φοιτητή». Στα ελληνικά έγινε γνωστό ως «Φράουλες και Αίμα». Πρόκειται για την πιο διάσημη καταγραφή των φοιτητικών εξεγέρσεων στις ΗΠΑ στα τέλη της 10ετίας του ’60, με επίκεντρο την εναντίωση στον πόλεμο του Βιετνάμ, τον ρατσισμό και την πρόσδεση του εκπαιδευτικού συστήματος στο στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα.

Γεννήθηκε – και αυτή είναι μία από τις ελάχιστες βεβαιότητες που έχει – το 1970. Πουλούσε την εργατική του δύναμη επί χρόνια στον έντυπο και τον ηλεκτρονικό Τύπο. Μέχρι που του έπεσε ο ουρανός στο κεφάλι ήταν το μόνο πράγμα που φοβόταν. Τώρα «αναρρώνει» στο Περιοδικό. Ελπίζει, για πάντα.