Ιστορίες για την πίστη, την απώλεια την Ιστορία

Τρία βιβλία με έντονο το αποτύπωμα των δημιουργών τους.

Γράφει ο Αλέξανδρος Στεργιόπουλος - Βιβλία του μήνα, Λογοτεχνία + Ποίηση - 16/12/2017

Οι πράξεις που ορίζουν τη ζωή μας είναι αποτέλεσμα σκληρής δοκιμασίας. Προορισμένες να αντέξουν τη φθορά του χρόνου και το κεραυνοβόλημα της στιγμής. Το μέλλον θα τις “καταπιεί”, όμως κομμάτια τους θα καρφωθούν στο τραχύ έδαφος του παρελθόντος για να θυμίζουν τα σημεία καμπής στη μοναδική πορεία του καθενός. Το αναπάντεχο, δυσάρεστο ή ευχάριστο, ωστόσο καραδοκεί και όταν κάνει την εμφάνιση του, τότε ο άνθρωπος πρέπει να επιστρέψει και να εντοπίσει τα “ξεχασμένα” σημεία για να αντιμετωπίσει το ξαφνικό. Εκτός κι αν θέλει να αφεθεί στη μοίρα του και στο μαρτύριο του αγνώστου καταστρέφοντας όλα όσα προηγήθηκαν. Η μία επιλογή είναι αυτή. Όταν, όμως, πρέπει να απολογηθείς σε αυτά και αυτούς που έμειναν πίσω, όταν θες να σώσεις ό,τι μπορεί να σωθεί, οφείλεις να γυρίσεις, να πέσεις χαμηλά, σχεδόν να συρθείς στο έδαφος και μαζεύοντας τα κομμάτια σου να προχωρήσεις στη μεγάλη ανάβαση. “Γονυπετείς. Μια πορεία προς την αρχή”.

Η Τζούλια Γκανάσου σε μια νουβέλα με βαθύ συγγραφικό αποτύπωμα. Η πορεία της άγνωστης ηρωίδας προς την Παναγία της Τήνου αποτυπώνεται και στον αναγνώστη. Συνοδοιπόρος γίνεται στην υπερπροσπάθεια του ανθρώπου να ξεπεράσει τον μικροπρεπή εαυτό του. Δεν έχει σημασία αν πιστεύεις, να προσπαθήσεις μόνο και ίσως το θαύμα της πίστης και της λύτρωσης σε βρει. Η ιστορία όμως της Γκανάσου δεν είναι θρησκευτική. Δεν είναι αφήγημα-ακολούθημα της διδασκαλίας του Ιησού. Το μυστήριο, με την έννοια του άγνωστου, του αόρατου, είναι που αφορά τη συγγραφέα. Η απροσδιόριστη δύναμη που “κατοικεί” μέσα μας και την πιο κρίσιμη στιγμή εξωτερικεύεται και μας οδηγεί. Κι ας μην αντέξουμε. Δύναμη φτιαγμένη από τα θρύψαλα των προηγούμενων χρόνων, λεπτομερειών από στάσεις του βίου που κοίταξαν πέρα από τον κόσμο που έπαιρνε μορφή μπροστά του. Την απόλυτη υπέρβαση ζητά η ηρωίδα και γι’ αυτήν γράφει η Γκανάσου.

Όταν όλα, λοιπόν, καταρρέουν ένα τάμα μπορεί να γίνει στήριγμα. Έτσι, η γυναίκα φτάνει στο νησί και πέφτει στα τέσσερα για να φτάσει σε Εκείνη. Ζητά απ’ Αυτήν να την ακούσει, να την παρηγορήσει, αν μπορεί να την σώσει. Το σώμα πρέπει να κουβαλήσει την αμαρτία. Η αμαρτία όμως έχει να κάνει με την αμφισβήτηση, την αμφιβολία, την επιμονή στο αδύνατο, την αλαζονεία του εαυτού. Γι’ αυτό και η επίπονη πορεία μπλέκεται με την εσωτερική αναταραχή και την αμφισβήτηση ακόμη και της ανάβασης.

Η Γκανάσου στην ουσία μας δίνει έναν μονόλογο με την εξομολόγηση σε πρώτο πλάνο. Η αίσθηση του εσωτερικού μονολόγου δίνει τον τόνο και η παρεμβολή προηγούμενων προσωπικών στιγμών της ηρωίδας της, προσφέρει ζωντάνια, σφρίγος και μια αναπάντεχη αγωνία για την εξέλιξη και την κατάληξη της νουβέλας. Ο λόγος της διαπνέεται από μιαν ελευθερία που δίνει την εντύπωση ότι ορίζει μόνος την κίνηση του.

Info: Τζούλια Γκανάσου, “Γονυπετείς”, Εκδ. Γκοβόστη

 


Η περίοδος του Ολοκαυτώματος δεν σταματά να τροφοδοτεί τη λογοτεχνία. Μυθιστορήματα, νουβέλες, βιογραφίες, μαρτυρίες, αυξάνουν τη βιβλιοπαραγωγή γύρω από την πιο δύσκολη περίοδο του 20ου αιώνα. Η πληθώρα τίτλων σε άλλη περίπτωση θα οδηγούσε σε κορεσμό και κούραση του αναγνωστικού κοινού. Εδώ, όμως, έχουμε να κάνουμε με την εξαίρεση. Η θηριωδία των ναζί με τους εκατομμύρια νεκρούς, το σχέδιο εξόντωσης των Εβραίων, δεν ήταν κάτι που πέρασε και χάθηκε. Αφησε σημάδια ανεξίτηλα στο “σώμα” της Ιστορίας και ανοιχτές πληγές σε όσους επέζησαν. Συνεπώς, κάθε προσωπική ιστορία έχει τη σημασία της, κάτι προσθέτει στη συλλογική μνήμη ενώ διατηρεί τον δεσμό με το παρελθόν. Η Μαρσελίν Λοριντάν-Ιβενς ανήκει σε αυτούς που επέστρεψαν από την κόλαση των στρατοπέδων συγκέντρωσης και η ιστορία της έχει κάτι πραγματικά ενδιαφέρον να μας πει.

Το “Κι εσύ δεν ξαναγύρισες” δεν περιγράφει τόσο το αποτρόπαιο και την εξόντωση. Οχι. Στέκεται στην απώλεια και στην παρουσία. Την απώλεια αυτού που δεν κατάφερε να γυρίσει εκεί που κάποτε ανήκε και στην παρουσία της φρίκης και μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα δύο σημεία τέμνονται και φτιάχνουν μια τεράστια ευθεία που ενώνει το παρελθόν με το παρόν. Εκεί ακριβώς εντοπίζεται και το μαρτύριο της Μαρσελίν Λοριντάν-Ιβενς. Τα όσα έζησε μαζί με τον πατέρα της σε Αουσβιτς-Μπίρκεναου όρισαν τη μετέπειτα ζωή της. Κυριάρχησαν πάνω της. Το στρατόπεδο συγκέντρωσης δεν την άφησε ποτέ, όπως και η πίκρα για τη βίαιη απομάκρυνση από τον πατέρα της, για το γεγονός ότι δεν ξαναβρήκε την οικογένεια του και άφησε ένα τεράστιο, δυσαναπλήρωτο κενό στα μέλη της.

Η Μαρσελίν μέσα από την προσωπική αφήγηση προσπαθεί κατά κάποιο τρόπο να κερδίσει ξανά τον χρόνο που της στέρησαν οι ναζί. Τον χρόνο με τον πατέρα της και αυτός είναι ο πιο σκληρός θάνατος. Ο θάνατος του χρόνου δεν σου αφήνει τίποτα, μόνο κομμάτια που δεν συνδέονται και πολλά αναπάντητα ερωτήματα. Απ’ αυτά πιάνεται η Μαρσελίν για να μας εξομολογηθεί αυτά που τη βαραίνουν. Το μελόδραμα απουσιάζει. Στεναχώρια και βουβός πόνος χαρακτηρίζουν το “Κι εσύ δεν ξαναγύρισες”. Η μετάφραση ανήκει στην Αννα Παπασταύρου που καταφέρνει να μας παρασύρει σε αυτή τη μοναδική προσωπική τραγωδία.

Info: Μαρσελίν Λοριντάν-Ίβενς, “Κι εσύ δεν ξαναγύρισες”, μετάφραση Αννα Παπασταύρου, Εκδ. Πατάκη


Ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, ο οικονομολόγος, ο συγγραφέας και αυτός που ήταν εκεί στη διαμόρφωση κομβικής σημασίας γεγονότων. Αυτά μας αφηγείται στο αυτοβιογραφικό “Δύο αναμνήσεις από το Μπλούμσμπερυ στο Παρίσι”. Αναμνήσεις που αφορούν τον ίδιο και τον αναγνώστη όχι γιατί το επιβάλλει το ειδικό βάρος του ονόματος του, αλλά η συγγραφική του αξία. Η παρουσίαση ιστορικών στιγμών, ιδιαίτερα του παρασκηνίου αυτών, δεν έχει ανάγκη μεσολαβητές. Η σημασία τους είναι αυθύπαρκτη και φυσικά ο χρόνος είναι που θα κρίνει την επιρροή και την επίδραση τους στο μελλοντικό κοινωνικό/πολιτικό γίγνεσθαι. Οταν, λοιπόν, αποφασίζεις να “παρέμβεις” στην πορεία της Ιστορίας και μάλιστα εκτός επιστημονικού πλαισίου, τότε πρέπει να βρεις τη σωστή θέση από την οποία θα παρουσιάσεις τη μαρτυρία σου. Αν είχες την τύχη να είσαι εκεί όταν άλλαζε ο κόσμος, οφείλεις να σεβαστείς αυτό που έζησες και αν θέλεις να το μεταφέρεις λογοτεχνικά πρέπει να δώσεις τον λόγο στα γεγονότα. Εσύ, απλά θα λειάνεις τις γωνίες και θα αναδείξεις την ομορφιά των όσων συνέβησαν μπροστά σου.

Ο Κέινς, λοιπόν, αφήνει, για λίγο, στην άκρη την αυστηρότητα του οικονομολόγου και του διπλωμάτη και γίνεται οξυδερκής παρατηρητής ενός νέου κόσμου που έκανε τα πρώτα του βήματα. Στα δύο κείμενα του βιβλίου, το πρώτο φέρει τον τίτλο “Δρ Μέλχιορ: ένας ηττημένος εχθρός”. Σε αυτό μας αφηγείται το παρασκήνιο των διαβουλεύσεων που προηγήθηκαν της υπογραφής της Συνθήκης των Βερσαλλιών το 1919. Ο Κέινς συμμετείχε ως ένας εκ των άγγλων επιτετραμμένων. Εστιάζοντας στα πρόσωπα και στις συνθήκες που καλούνταν να δράσουν, ανασυνθέτει το σκηνικό μιας σημαντικής και εξαιρετικά επίπονης και ψυχοφθόρας διαδικασίας. Τα πορτρέτα που σκιαγραφεί θα τα ζήλευαν και οι καλύτεροι συγγραφείς της εποχής του. Μάλιστα, η Βιρτζίνια Γουλφ είχε εκφράσει τον θαυμασμό της για τις λογοτεχνικές αρετές που αποκάλυπτε σε αυτές τις περιπτώσεις.

Το δεύτερο κείμενο τιτλοφορείται “Τα νεανικά μου πιστεύω” και αφορά στα φοιτητικά χρόνια του Κέινς στο Κέημπριτζ γύρω στα 1900 και στις απαρχές του “Κύκλου του Μπλούμσμπερυ”. Η αξία του εν λόγω έχει να κάνει με τη διάπλαση της προσωπικότητας του Κέινς και δεν μπορεί παρά να έχει τη σημασία της. Είναι τα χρόνια της μαθητείας ενός ελεύθερου πνεύματος, της προσπάθειας του να ξεχωρίσει και να καθορίσει τον διακριτό λόγο του.

Θα πρέπει να επισημάνουν ότι τα δύο κείμενα, όπως αναφέρει ο David Garne, γράφτηκαν για να διαβαστούν στην ομάδα των παλαιότερων και πιο στενών φίλων με τους οποίους συναντιούνταν τακτικ. Συνεπώς, είναι έντονο το προσωπικό ύφος και μας αποκαλύπτει πολλά για τον Τζον Μέιναρντ Κέινς. Η μετάφραση ανήκει στον Σπύρο Γιανναρά και είναι αποτέλεσμα προσεκτικής δουλειάς με σεβασμό στην αξία του λόγου του Κέινς.

Info: Τζον Μέιναρντ Κέινς “Δύο αναμνήσεις από το Μπλούμσμπερυ στο Παρίσι. Δρ Μέλχιορ: ένας ηττημένος εχθρός και Τα νεανικά μου πιστεύω”, μετάφραση Σπύρος Γιανναράς, Εκδ. Αγρα