Κοινωνία και ζωγραφική στη Βιέννη το πρώτο μισό του 19ου αιώνα

| 27/02/2019

Η άνοδος της αστικής τάξης συνέβη ταυτόχρονα σε Γαλλία και Αυστρία για διαφορετικούς μεν λόγους αλλά ως συνέχεια μιας κοινωνικής εξέλιξης γενικού χαρακτήρα και αποτέλεσε ένα από τα ουσιώδη χαρακτηριστικά στη Βιέννη στο πρώτο τρίτο του 19ου αιώνα. Οι πολύπλοκες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες ευνόησαν τη «βασιλεία των αστών» που συνέπεσε με την έναρξη της «βιομηχανικής εποχής». Η αστική τάξη συγκέντρωνε όλη την οικονομική ζωή στα χέρια της και όσο πλούτιζε τόσο φτώχαινε η αριστοκρατία και ιδιαίτερα οι μεγάλοι γαιοκτήμονες, οι οποίοι κατείχαν μεγάλες εκτάσεις έχοντας όμως μέτρια εισοδήματα. Η εποχή «Mπηντερμάγερ» χαρακτηρίζει τον τρόπο ζωής των αστών την περίοδο από το συνέδριο της Βιέννης το 1815 μέχρι την επανάσταση του 1848.

Οι εργάτες ζούσαν κυριολεκτικά από τη μια ημέρα στην άλλη, η παιδική εργασία ήταν αρκετά βαριά όχι όμως όπως ήταν η αντίστοιχη αγγλική με την ιδιαίτερη σκληρότητα και ανομία που τη χαρακτήριζε. Με διάταγμα του 1816 είχε ρυθμιστεί η παιδική εργασία με καλύτερους όρους και είχαν οργανωθεί τα πρώτα επαγγελματικά σχολεία για παιδιά.

Η αθλιότητα των φτωχών ανθρώπων δηλώνεται επανειλημμένα στα έργα τέχνης της εποχής. Μεγάλο ποσοστό ατόμων οι λεγόμενοι «ημερήσιοι» μισθώνονταν με την ημέρα, αναγκάζονταν να ντύνονται στους παλιατζήδες και να τρέφονται με αποφάγια. Το 1816 έκλεισαν πολλά εργοστάσια λόγω οικονομικών δυσκολιών και σιτοδείας με αποτέλεσμα να πεθάνουν χιλιάδες άνθρωποι από την πείνα. Ο αριθμός των ζητιάνων είχε αυξηθεί κατακόρυφα και ορδές φτωχών πλημμύριζαν τις εκκλησίες και τα άσυλα. Το 1819 είχε αυξηθεί επίσης και το ποσοστό των αυτοκτονιών.

Μίχαελ Νέντερ

Στη ζωγραφική της εποχής κυριαρχούσε το πορτρέτο το οποίο ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένο σε φτωχούς και πλούσιους. Στη Βιέννη του 1830 ο ζωγράφος Γιόζεφ Κρηχούμπερ ζωγράφισε πάνω από τρεις χιλιάδες πορτρέτα, αριθμός  που προκαλεί πραγματική εντύπωση. Πιθανολογείται ότι οι τιμές των προσωπογραφιών ήταν πολύ χαμηλές, διότι υπάρχει μεγάλος αριθμός έργων απλών ανθρώπων. Ένας πίνακας δεν πρέπει να ήταν ακριβότερος από μια φωτογραφία σήμερα.

Οι Βιεννέζοι καλλιτέχνες στα πορτρέτα τους απέδωσαν με μοναδικό τρόπο την εξατομίκευση του χαρακτήρα και το ψυχολογικό υπόβαθρο της προσωπικότητας του ανθρώπου. 

Κάποιοι καλλιτέχνες αποτύπωναν επεισόδια και σκηνές από τη ζωή του λαού καθότι προέρχονταν και οι ίδιοι από το λαό, όπως η περίπτωση του Μίχαελ Νέντερ που δούλευε ως μπαλωματής στο προάστιο του Νταίμπλινγκ. Ο Νέντερ μεταμορφώνει τις πιο κοινές καθημερινές στιγμές με τη δύναμη της συμπάθειας και της αγάπης. Ταπεινός δάσκαλος για  τους ανθρώπους του χωριού του και τους τεχνίτες,  άγνωστος για τους πλούσιους συλλέκτες, έζησε φτωχός, αλλά παρουσίασε με μεγάλη αλήθεια και ιδιαίτερο τρόπο τη ζωή των προαστίων.

Μόριτζ φον Σβιντ

Άλλοι καλλιτέχνες που ασχολήθηκαν με θέματα της καθημερινής ζωής της Βιέννης ήταν οι Καρλ Σίντλερ, Πέτερ Φέντι. Ο Πέτερ Φέντι ήταν ζωγράφος της αστικής ζωής με μια συναισθηματική προσέγγιση, απαλά και γλυκά χρώματα σε εσωτερικά «μπηντερμάγερ» και απεικονίσεις παιδιών. Ο Κάρλ Σίντλερ πέθανε μόλις είκοσι ενός ετών, κατά τη σύντομη ζωή του αποτύπωσε μέσω της τεχνικής της υδατογραφίας επεισόδια  της στρατιωτικής ζωής, όχι μάχες αλλά οικογένειες που θρηνούσαν για την απώλεια των παιδιών τους όπως και τη λύπη των οικογενειών των νεοσύλλεκτων.

Απεικονίσεις των λαϊκών γιορτών από τον Λεάντερ Ρους, επεισόδια από την αστική ζωή με ειρωνική ματιά από τον Γιόχαν Ραφτλ, χωριάτικες τελετές από τον Φρίντριχ Τρεμπλ, όλα αυτά συνέθεταν ένα μωσαϊκό της βιεννέζικης τέχνης. Άλλοι διάσημοι καλλιτέχνες της εποχής ήταν οι : Άμερλιγκ, Άιμπλ, Ντάφιγκερ, Βαλντμύλλερ κ.ά. 

Μια άλλη πλευρά της ρομαντικής τέχνης όχι ακριβώς όπως αυτή που είχε επικρατήσει στην τέχνη της Γερμανίας (Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ, Ότο Ρούγκε, Λούντβιχ Ρίχτερ) της ίδιας περιόδου αλλά ελαφρώς παρόμοια εκφράστηκε με την εικονογράφηση του Σνορ φον Κάρολσφελντ και του Μόριτζ φον Σβιντ.

Ο Σνορ φον Κάρολσφελντ έζησε στη Ρώμη στον κύκλο των Ναζαρηνών (κίνηση της αδελφότητας του Λουκά που ξεκίνησε στη Βιέννη)  και ασχολήθηκε με μεσαιωνικά θέματα συνέβαλε με αυτό τον τρόπο σε μια γοτθική αναγέννηση. Είχε πολύ ξεκάθαρη εντύπωση γι’ αυτή την αναγέννηση από τους ρομαντικούς υπό την επίδραση του προσηλυτισμού πολλών διαμαρτυρόμενων καλλιτεχνών στον καθολικισμό

Ο Μόριτζ φον Σβιντ δημιούργησε έναν ιδιαίτερο κόσμο με τη ζωγραφική του μία «ζωγραφική των θρύλων» με μαγεμένους ιππότες, πνεύματα, ξωτικά και νεράιδες πλάσματα του βιεννέζικου δάσους σε ένα σύμπαν μεταμορφώσεων. Ήταν φίλος του Φραντς Σούμπερτ και αναδημιούργησε έναν φανταστικό κόσμο ενώ δεν είχε απομακρυνθεί από τη Βιέννη παρά μόνο για λίγο όταν επισκέφτηκε τη Ρώμη.   

Ο Μόριτζ φον Σβιντ εικονογράφησε πολλούς ωραίους μύθους αυτούς που ο γερμανός φιλόσοφος Νοβάλις εκτιμούσε ως σύμβολα μιας υψηλής και βαθιάς πραγματικότητας.

Η φυσιογνωμία της κοινωνίας και ο ίδιος χαρακτήρας της Βιέννης μεταμορφώθηκαν βαθιά με την κοινωνική εξέλιξη που επιταχύνθηκε σημαντικά από το τέλος του 18ου αιώνα έως την επανάσταση του 1848.

Η επανάσταση αποκάλυψε όχι την παρακμή της αστικής τάξης γιατί εξακολουθούσε να κρατάει τον έλεγχο αλλά την εμφάνιση μιας νέας δύναμης στα πράγματα που ήταν η εργατική τάξη.

Μίχαελ Νέντερ

Πηγές

1) Marcel Brion, Η Καθημερινή ζωή στη Βιέννη την εποχή του Μότσαρτ και του Σούμπερτ, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 1994.

2)  Museum Niederösterreich, https://de.wikipedia.org/wiki/Museum_Nieder%C3%B6sterreich

3) Museum portal Schleswig-Holstein, web.archive.org/web/20070318063927/http://www.museen-sh.de/ml/digicult.php?digiID=200.6885753

4)National portrait gallery, https://www.invaluable.com/artist/kriehuber-josef-1800-7q791reqbp/sold-at-auction-prices/

5) Kunst Historisches Museum https://www.khm.at/

6) Belvedere Museum https://www.belvedere.at/en

.

κεντρική εικόνα: Λιθογραφία Σούμπερτ από Γιόζεφ Κρηχούμπερ

 

Η Κατερίνα Κοφφινά είναι πολιτισμολόγος. Σπούδασε «Ευρωπαϊκό Πολιτισμό» με μεταπτυχιακή εξειδίκευση στη Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και Εφαρμοσμένες Εικαστικές Τέχνες στις σχολές Βακαλό και Αrtes (πρώην Δοξιάδη). Έχει εργαστεί πολλά χρόνια στον αρχιτεκτονικό χώρο. Έχει συνεργαστεί με ιδρύματα και συλλόγους στην παραγωγή καλλιτεχνικών και ιστορικών προγραμμάτων, καθώς και με τα περιοδικά «Ιστορία - Πάπυρος», «Science Illustrated», «Ιστορικά Θέματα», "Πολίτες" «Το Περιοδικό». Είναι ιδρυτικό μέλος της Ομάδας Παραγωγής Δημόσιας Ιστορίας "hιστορισταί". Επίσης είναι μέλος και γραμματέας του Δ.Σ του Συλλόγου Πτυχιούχων Ευρωπαϊκού Πολιτισμού.