Ναυάγιο Αντικυθήρων

Από τους σφουγγαράδες στους «χορηγούς»...

| 17/12/2014

Σε «χορηγικό» «όργιο» έχει μετατραπεί η επιστημονική έρευνα του σημαντικού αρχαίου ναυαγίου των Αντικυθήρων, τη στιγμή που η Αρχαιολογική Υπηρεσία απαξιώνεται συνειδητά από το κράτος προς όφελος των ιδιωτών. 

Χαρακτηριστική του προσανατολισμού της κυβέρνησης και στον τομέα της ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς αποτελεί η εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου στην βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη στο Πασαλιμάνι, στην οποία παρουσιάστηκαν τα αποτελέσματα από την πρόσφατη (τον περασμένο Οκτώβριο) έρευνα στο ναυάγιο. Το γεγονός ότι επιλέχθηκε ένας ιδιωτικός φορέας για να παρουσιαστούν επιστημονικά συμπεράσματα – αλλά και ευρήματα – της έρευνας πάνω σε ένα σημαίνον αντικείμενο της πολιτιστικής κληρονομιάς που ανήκει στον ελληνικό λαό, δεν είναι τυχαίο, ούτε μπορεί να δικαιολογηθεί από το ότι το Ίδρυμα διέθεσε για την έρευνα το σκάφος «ΓΛΑΡΟΣ», «το οποίο χρησιμοποιήθηκε ως πλοίο-φορέας για το αυτόνομο υποβρύχιο όχημα και για ενδιαίτηση και υλικοτεχνική υποστήριξη στην περιοχή των ερευνών», όπως αναφέρεται στην ιστοσελίδα του.

Η κίνηση εντάσσεται στο στρατηγικό στόχο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για ολοκληρωτική διαχείριση του πολιτισμού με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια

Διότι, όπως σημείωσε ο υπουργός Πολιτισμού, Κ. Τασούλας, «αυτή η συνεργασία του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα αποτελεί υπόδειγμα για μελλοντικές συμπράξεις». Έφτασε μάλιστα να πει ότι το Ίδρυμα «επιτελεί στόχο πολιτειακό»! Πρόκειται, δηλαδή, για κίνηση που εντάσσεται στο στρατηγικό στόχο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για ολοκληρωτική διαχείριση του πολιτισμού με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια.

Το «κοκτέιλ» των ιδιωτικών φορέων που συμμετείχαν στην έρευνα συμπληρώνεται από το Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο του Woods Hole που τη χρηματοδότησε μαζί με τη «μη Κερδοσκοπική Εταιρεία Αργώ», την ελβετική εταιρεία Hublot, την ΟΤΕ-COSMOTE, την JF White Constructing Co., το Swordspoint Foundation, το Costa Navarino, τις οικογένειες James H. Orr, Michael Dubno and Loren Blackford, Richard and Laetitia Garriott de Cayeux και το Ίδρυμα Εγχωρίου Περιουσίας Κυθήρων και Αντικυθήρων (http://www.laskaridou.gr/article.php?view=414).

Α, ναι… Κάπου εκεί ανάμεσα υπήρχε και η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων του υπουργείου Πολιτισμού, η οποία, ενώ θα έπρεπε να είναι ο αποκλειστικός και μοναδικός φορέας έρευνας του ενάλιου αρχαιολογικού πλούτου, με ευθύνη των κυβερνήσεων έφτασε στο σημείο να αποτελεί το «φτωχό συγγενή» των ξένων ιδρυμάτων και του κάθε ιδιώτη. Μόλις τον περασμένο Οκτώβριο, ο Σύλλογος Αυτοδυτών του υπουργείου Πολιτισμού σε ανακοίνωσή του σημείωνε: «την ίδια ώρα που αποκαλύπτεται το εντυπωσιακό ταφικό μνημείο της Αμφίπολης, η Πολιτεία με τις επιλογές της βάζει “ταφόπλακα” στον τομέα της υποβρύχιας ενάλιας έρευνας της χώρας μας, υποβαθμίζοντας την προστασία της ενάλιας πολιτιστικής μας κληρονομιάς και θέτοντας υπό δοκιμασία την απρόσκοπτη και σύννομη εκτέλεση των αναπτυξιακών έργων».

μηχανισμός-ναυαγιο-αντικυθηρα

Προς τεκμηρίωση του παραπάνω συμπεράσματος οι δύτες αναφέρουν ενδεικτικά: 

«Ακυρώθηκε η ανασκαφή, με χρηματοδότηση και συμμετοχή της Αυστραλιανής ομογένειας, στο ναυάγιο του “Μέντορα” που βυθίστηκε φορτωμένο με τα γλυπτά που ο Έλγιν είχε αποσπάσει από τον Παρθενώνα. Μεγάλες προσδοκίες είχε αφήσει η εύρεση τμημάτων Αιγυπτιακών μαρμάρινων γλυπτών κατά την τελευταία ανασκαφική περίοδο.

Ακυρώθηκε η έρευνα στο Νότιο Ευβοϊκό, η οποία διενεργείται από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών κατά την οποία έχουν εντοπιστεί 26 σημαντικά, άγνωστα έως σήμερα αρχαία ναυάγια.

Η έρευνα στην Κοιλάδα της Αργολίδας, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Γενεύης, την Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή και το ΕΛΚΕΘΕ, και με την συμμετοχή του πρότυπου Ελβετικού ηλιακού σκάφους MS Turanor PlanetSolar, για εντοπισμό του “αρχαιότερου οικισμού της Ευρώπης”, κοντά στο σπήλαιο Φράγχθι, διεκόπη πρόωρα, περιοριζόμενη σε γεωφυσικές έρευνες, χωρίς υποβρύχια ανασκαφή.

Η σε εξέλιξη υποβρύχια ανασκαφή στο περίφημο ναυάγιο των Αντικυθήρων, με την χρήση του εξελιγμένου σκάφανδρου Exosuit, γίνεται ουσιαστικά με την τυπική μόνο συμμετοχή της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων. Ακόμα και αν καταδυθεί υπάλληλος του ΥΠΠΟΑ, ώστε να τηρηθεί, έστω και προσχηματικά, η επιστημονική δεοντολογία και οι δεσμεύσεις της Ελληνικής Πολιτείας έναντι των ξένων φορέων που χρηματοδοτούν την έρευνα, αυτό θα γίνει κατά παράβαση διατάξεων του Κανονισμού Καταδυόμενου Προσωπικού του ΥΠΠΟΑ.

Το ίδιο και όσον αφορά στην υποβρύχια έρευνα στο μεσαιωνικό ναυάγιο στον ύφαλο Δημήτρης στο Λιμάνι της Ζακύνθου, που είναι σε εξέλιξη.

Αμφίβολη και η υλοποίηση της συνεργατικής υποβρύχιας έρευνας στους Μέθωνες ΒΑ της Λήμνου, σε Ρωσικό σκαρί που βυθίστηκε τον 18ο αιώνα κατά τα “Ορλωφικά”, για την οποία Ρωσικοί κρατικοί φορείς έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον.

Τα χρονοδιαγράμματα και οι προϋπολογισμοί εκτέλεσης των αναπτυξιακών έργων άρχισαν να τίθενται υπό αμφισβήτηση, λόγω κινδύνου καθυστερήσεων εάν εντοπιστούν αρχαιότητες ή λόγω μη τήρησης της νόμιμης διαδικασίας ελέγχου και αδειοδότησης».

l_15161

Οι δύτες σημειώνουν πως «ό,τι ουσιαστικό έχει επιτευχθεί στον τομέα της κρατικής ενάλιας αρχαιολογικής έρευνας έως τώρα, οφείλεται αποκλειστικά στην αυταπάρνηση και στις προσωπικές θυσίες του ολιγάριθμου καταδυόμενου προσωπικού του ΥΠΠΟΑ, το οποίο πέρα από τους κινδύνους και τις δυσκολίες της καταδυτικής του εργασίας, που έχουν στοιχίσει ακόμα και ανθρώπινες ζωές από τις τάξεις του, έχει να αντιμετωπίσει την απαξίωση της Πολιτείας».

Χαρακτηριστικά αναφέρουν την περικοπή του «μοναδικού οικονομικού κινήτρου που υπήρχε για τους επιστήμονες και τεχνικούς (αρχαιολόγους, μηχανικούς, συντηρητές, κλπ.), ώστε να προσφέρουν και καταδυτικό έργο, πέρα από τα καθήκοντα του κλάδου τους». «Στην πραγματικότητα» προσθέτουν οι δύτες «δεν περικόπηκε απλά η αμοιβή κάποιων εργαζομένων, αλλά η ίδια η δυνατότητα της Πολιτείας να ασκεί το εθνικής σημασίας αυτό έργο, εφόσον οδήγησε νομοτελειακά σε αναστολή των καταδύσεων του προσωπικού του ΥΠΠΟΑ».

Έτσι: «Το Υπουργείο, έχοντας στην πραγματικότητα ήδη περικόψει την αμοιβή, συνέχισε να στέλνει το ανυποψίαστο καταδυόμενο προσωπικό του για καταδύσεις με έγγραφες Υπηρεσιακές Εντολές, στις οποίες αναγραφόταν ρητά ότι θα του καταβληθεί η καταδυτική αμοιβή, οφειλή, την οποία όμως τώρα το ΥΠΠΟΑ αρνείται να καταβάλει».

Σύμφωνα με τους δύτες, η κυβέρνηση «θέσπισε παραπλανητικά 10 καταδύσεις ως ανώτατο όριο το μήνα (δηλ. 120 ετησίως) και την αμοιβή στα 20 ευρώ καθαρά (από 50!) για κάθε ημέρα κατάδυσης, όταν λόγω άλλων διατάξεων, μόνο 60 μπορούν να εκτελούνται ετησίως! Αποτέλεσμα, με ετήσια αναγωγή της αμοιβής, μια επικίνδυνη και επιβαρυντική κατάδυση στα 55 μέτρα ή μια σπηλαιοκατάδυση στα 80 μέτρα αποτιμάται πλέον από την Πολιτεία, με το εξευτελιστικό ποσό των 10 ευρώ για τον δύτη, μείον τον φόρο! Το δε γεγονός, ότι μια υποβρύχια ανασκαφή είναι αδύνατον να πραγματοποιηθεί μέσα σε δέκα μέρες, αποτελεί μάλλον λεπτομέρεια…».

Όλα αυτά οδήγησαν σε «αδρανοποίηση» των δυτών, με αποτέλεσμα, όπως υπογραμμίζουν οι ίδιοι, η Υπηρεσία να «ελέγχει τα αναπτυξιακά έργα στη θάλασσα από την επιφάνεια, ενώ συχνά ζητά να την ειδοποιούν οι εργολάβοι εάν βρούνε αρχαία ή τους υποχρεώνει να πληρώσουν δαπανηρά ιδιωτικά συνεργεία με τηλεχειριζόμενη κάμερα, μέθοδο αμφίβολης αποτελεσματικότητας και επιστημονικής εγκυρότητας».

Ekthesi_Antikythira

Σύμφωνα με την απόφαση της γενικής τους συνέλευσης οι αυτοδύτες του υπουργείου «δεν θα εκτελούν πλέον καμία κατάδυση που αφορά σε αρχαιολογική έρευνα και σε εκτέλεση αναπτυξιακών έργων στην θάλασσα, όπως λιμενικά έργα, ποντίσεις αγωγών και καλωδίων, υπερπόντια αιολικά πάρκα, εγκαταστάσεις ιχθυοκαλλιεργειών, βιομηχανιών, βιολογικών καθαρισμών, καταδυτικά πάρκα κλπ., και θα περιοριστούν στα καθήκοντα του κλάδου τους, έως ότου η Πολιτεία καταβάλει στο καταδυόμενο προσωπικό του ΥΠΠΟΑ τα οφειλόμενα από εκτελεσθείσες υπηρεσιακές καταδύσεις και αλλάξει την απαξιωτική ρύθμιση της ΚΥΑ ΥΠΠΟΑ/ΓΔΟΥ/215413/24710/23269/».

Κατ’ εξαίρεση θα καταδύονται, χωρίς καμία αμοιβή, «μόνον όταν αποδεδειγμένα συντρέχουν όλως έκτακτοι λόγοι καταστροφής αρχαιοτήτων, αρχαιοκαπηλίας, φυσικών καταστροφών και διάσωσης ανθρώπων στην θάλασσα ή εντός σπηλαίων, καθώς και για την πραγματοποίηση όσων καταδύσεων συντήρησης είναι απαραίτητες για την διαφύλαξη της καταδυτικής τους ετοιμότητας, όπως προβλέπεται από τον Κανονισμό Καταδυόμενου Προσωπικού του ΥΠΠΟΑ». Επιπλέον, «καταδυόμενο προσωπικό της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων έχει τεθεί στην διάθεση της Υπηρεσίας για να μεταβεί στην Κεφαλονιά και να ελέγξει, χωρίς καταδυτική αμοιβή, τα λιμάνια που έχουν υποστεί καταστροφές από τον σεισμό, ώστε να προχωρήσει άμεσα η ανακατασκευή τους».

Και ενώ συμβαίνουν όλα αυτά, ο υπουργός Πολιτισμού λέει ότι… «ο θαυμασμός για την Αμφίπολη δεν αφορά μόνο την ίδια την ανακάλυψη, αλλά και τη συνεσταλμένη και συστηματική εργασία της αρχαιολογικής υπηρεσίας»!

Όταν οι Αμερικάνοι «κόβουν βόλτες» στο Αιγαίο

Για την ιστορία να αναφέρουμε ότι το Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI) των ΗΠΑ «κόβει βόλτες» από παλιά στο Αιγαίο. Το 2005 για παράδειγμα συμμετείχε σε ενάλιες έρευνες στη Χίο, πάλι σε συνεργασία με την Εφορεία Εναλίων. Αυτοπροβάλλεται ως το μεγαλύτερο μη κρατικό ωκεανογραφικό ινστιτούτο του κόσμου, αν και χρηματοδοτείται και από κρατικές πηγές των ΗΠΑ, φυσικά και από ιδιώτες. Η ίδρυσή του το 1930 στηρίχτηκε στα 3 εκατομμύρια δολάρια του Ιδρύματος Ροκφέλερ, αλλά εξαρχής τονίστηκε ότι θα αποτελούσε τη «συμβολή» των ΗΠΑ στην παγκόσμια ωκεανογραφική έρευνα, γι’ αυτό και στηρίζεται από ομοσπονδιακούς οργανισμούς. Έκτοτε το WHOI αποτελεί την «αιχμή» των ΗΠΑ στην ωκεανογραφική έρευνα.

είναι δυνατόν ένα δικαστήριο στις ΗΠΑ να διεκδικήσει αποκλειστικά δικαιώματα σε αμερικανικές εταιρείες επί ναυαγίου… στο Αιγαίο

Ακολούθησαν και άλλες έρευνες στο Αιγαίο αλλά και στην Αδριατική. Πέρα από την εύλογη υποψία ότι οι ΗΠΑ ουδέποτε χρηματοδοτούν ιδιωτικούς φορείς για έρευνες στην άλλη άκρη του κόσμου «αμιγώς» για επιστημονικούς σκοπούς, προκύπτει και μια ακόμη διάσταση στο ζήτημα της ιδιωτικής εμπλοκής στις ενάλιες έρευνες. Το 2003 το Ελληνικό Τμήμα του ICOMOS (Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών) πραγματοποίησε ημερίδα στην Αθήνα, με θέμα τις ενάλιες αρχαιότητες. Ένα από τα προβλήματα που αναδείχτηκαν σχετίζονταν με το ζήτημα της ναυαγιαίρεσης, δηλαδή της ανέλκυσης ενός ναυαγίου ή του φορτίου του. Τότε είχε υπογραμμιστεί ότι τα δικαστήρια των ΗΠΑ εφαρμόζουν το δίκαιο της ναυαγιαίρεσης, αναγνωρίζοντας «αποκλειστικά δικαιώματα». Αυτό σημαίνει, θεωρητικά(;), ότι είναι δυνατόν ένα δικαστήριο στις ΗΠΑ να διεκδικήσει αποκλειστικά δικαιώματα σε αμερικανικές εταιρείες επί ναυαγίου… στο Αιγαίο.

Antikythera_statue_front

Το ζήτημα της ναυαγιαίρεσης είναι ένα από τα πολλά «γκρίζα» σημεία στη σύμβαση της «ΟΥΝΕΣΚΟ» για την υποβρύχια πολιτιστική κληρονομιά. Αντίθετα, η σύμβαση εξαιρεί από την υποχρέωση δήλωσης ανεύρεσης αρχαιοτήτων τα πολεμικά πλοία. Στην ημερίδα του 2003 ειπώθηκε σχετικά ότι στην Ελλάδα μάθαμε για ανεύρεση κάποιων υποβρύχιων αρχαιοτήτων μας από το διαδίκτυο, επειδή στις έρευνες συμμετείχε αμερικανικό πυρηνοκίνητο υποβρύχιο… άρα δεν υποχρεούνταν να ενημερώσει την Ελλάδα!

Πάντως η εκδήλωση στο Ίδρυμα Λασκαρίδη δεν περιορίστηκε μόνο στις ομιλίες, αλλά εκτέθηκαν και ευρήματα από το ναυάγιο (http://www.naftemporiki.gr/story/889804/nauagio-antikuthiron-parousiastikan-eurimata-apo-tin-prosfati-ereuna) όπως το χάλκινο συμπαγές δόρυ με τη σαυρωτήρα του, μήκους 2,02 μ., καθώς και το σχεδόν ακέραιο αγγείο (λάγυνος), που αποτελούσε μέρος του φορτίου του πλοίου, τα οποία παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στο κοινό. Τα ευρήματα αυτά πλαισίωναν επίσης ένα τμήμα μαδεριού από το πέτσωμα του ναυαγίου των Αντικυθήρων, το οποίο είχε βρεθεί παλαιότερα.

Η εκπληκτική ανακάλυψη των Αντικυθήρων

Περίπου στο 60 με 50 π.Χ., μια ολκάδα (φορτηγό πλοίο) 300 τόνων ναυαγεί, πιθανότατα λόγω θαλασσοταραχής, στη θάλασσα των Αντικυθήρων. Αιώνες αργότερα, το 1900, σφουγγαράδικα από τη Σύμη θα αναζητήσουν απάγκιο, πάλι λόγω τρικυμίας, στην ίδια περιοχή. Όταν η τρικυμία πέρασε, οι σφουγγαράδες βούτηξαν και είδαν στα 50 μ βάθος το βυθό να είναι σπαρμένο με αγάλματα. Ένας από τους δύτες, ο Ηλίας Λυκοπάντης, ανέβηκε στην επιφάνεια, κρατώντας τον χάλκινο βραχίονα ενός αγάλματος μπας και δεν τον πιστέψουν…

συμη σφουγγαραδες

φωτογραφία του 1900, από την περιοχή του ναυαγίου

Αυτό που ακολούθησε αποτέλεσε την πρώτη οργανωμένη ενάλια αρχαιολογική δραστηριότητα της σύγχρονης αρχαιολογίας. Ανάμεσα στα έργα τέχνης που μετέφερε το πλοίο – το φορτίο του χρονολογείται από τον 4ο έως και τον 10 αι. π.Χ. – βρέθηκαν και δύο αριστουργήματα της ανθρώπινης διάνοιας: Το υπέροχο χάλκινο άγαλμα του λεγόμενου «Εφήβου των Αντικυθήρων«, του 4ου αιώνα π.Χ. και, βέβαια, το πασίγνωστο τεχνούργημα του «Μηχανισμού των Αντικυθήρων«, αυτή η εκπληκτική, αρχαία υπολογιστική μηχανή που αποτέλεσε για δεκαετίες αντικείμενο θαυμασμού, επίμονης και επίπονης έρευνας και επιστημονικής αντιπαράθεσης στην Ελλάδα και το εξωτερικό για το τι ήταν, τι εξυπηρετούσε και βέβαια, πώς φτιάχτηκε κάτι τόσο πολύπλοκο, πολλούς αιώνες πριν επανεμφανιστούν ανάλογοι πολύπλοκοι μηχανισμοί γραναζιών!

Στην έρευνα του περασμένου Οκτωβρίου και σύμφωνα με τις ανακοινώσεις του υπουργείου Πολιτισμού, πραγματοποιήθηκε «η ακριβής τοπογραφική αποτύπωση της θέσης του ναυαγίου και δημιουργήθηκε τρισδιάστατο μοντέλο της βυθομετρικής και φωτογραφικής απεικόνισης».

Οι απεικονίσεις εντάχθηκαν σε γεωπληροφοριακό σύστημα (GIS) στο οποίο τοποθετούνται τα κατά το δυνατόν γνωστά δεδομένα της ανέλκυσης του 1900, καθώς και τα στοιχεία της έρευνας του 1976 που διεξήγαγε το τότε ΥΠΠΕ, με επόπτη τον αρχαιολόγο Λ. Κολώνα, σε συνεργασία με τον Κουστώ και Έλληνες εθελοντές.

Ανελκύστηκε χάλκινο δόρυ με σαυρωτήρα, το οποίο προέρχεται από χάλκινο ή και μαρμάρινο άγαλμα. Από το ίδιο σημείο εντοπίστηκε και ανελκύστηκε χάλκινος δακτύλιος, προσαρμοσμένος σε χάλκινο καρφί, ο οποίος σώζει στο στέλεχός του ξύλο, το οποίο ενδέχεται να είναι του πλοίου. Ανελκύστηκε επίσης δειγματοληπτικά μικρό τμήμα φύλλου μολύβδου, το οποίο προέρχεται από τη μολύβδινη επένδυση των υφάλων του αρχαίου σκάφους.  Τέλος από το χώρο του ναυαγίου, ανελκύστηκε ο μολύβδινος στύπος άγκυρας του σκάφους που είχε εντοπιστεί το 2013 και άλλα επιφανειακά ευρήματα, μεταξύ των οποίων ένας δακτύλιος και μία χάλκινη απόληξη στηρίγματος κλίνης, καθώς και μία σχεδόν ακέραιη λάγυνος.

Το νέο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι «η άμεση γειτνίαση με δεύτερη θέση, όπου εντοπίζονται τόσο συστάδες αμφορέων όσο και στοιχεία από την δομή και την εξάρτηση του σκάφους, δημιουργεί νέα επιστημονικά ερωτήματα για το κατά πόσον η θέση αποτελεί συνέχεια της πρώτης ή τα κατάλοιπα ενός δεύτερου ναυαγίου».

[Δείτε το ρεπορτάζ/αφιέρωμα Το Πλοίο, οι Θησαυροί, ο Μηχανισμός / The Ship, the Treasuries, the Mechanism της εκπομπής «Πολιτιστικό ημερολόγιο» στη «Βουλή-τηλεόραση» για την περιοδική έκθεση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου το 2012 σχετικά με το Ναυάγιο των Αντικυθήρων. Στο βίντεο παρουσιάζονται τα εκθέματα της ανασκαφής, σκηνές από την ανέλκυση του 1976 με τον Κουστώ και περιγραφή/ανάλυση των κυριοτέρων ευρημάτων]

Γεννήθηκε – και αυτή είναι μία από τις ελάχιστες βεβαιότητες που έχει – το 1970. Πουλούσε την εργατική του δύναμη επί χρόνια στον έντυπο και τον ηλεκτρονικό Τύπο. Μέχρι που του έπεσε ο ουρανός στο κεφάλι ήταν το μόνο πράγμα που φοβόταν. Τώρα «αναρρώνει» στο Περιοδικό. Ελπίζει, για πάντα.