«Batman vs Superman»: Ιμπεριαλιστικό παραλήρημα σχεδιασμένο να αλλοτριώσει

Μια ερμηνευτική προσέγγιση του έργου του Zack Snyder και εν γένει του υπερηρωισμού

| 26/03/2016
★☆☆☆☆

«Πολεμάμε, σκοτώνουμε και ανοικοδομούμε». Με αυτό το τρίπτυχο αξιών «πολιτισμού» του αίματος και του κέρδους εκτοξεύεται η αισχρή προπαγάνδα του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού, πίσω από τις εκθαμβωτικές μπέρτες του Superman και του Batman που αφορά στη διαμάχη και την συμμαχία τους για την σωτηρία του κόσμου.

Ξεκινώ με άρνηση, δίχως, όμως, να με διαπνέει κακεντρέχεια. Δεν μεροληπτώ και δεν αρνούμαι, εν γένει, το οτιδήποτε εξ Αμερικής και ειδικότερα τα κόμικς εξ Αμερικής. Μα, ενώ η ανθρωπότητα βρίσκεται στα πρόθυρα μια παγκόσμιας σύρραξης, θεωρώ πολύ επικίνδυνο το παραπάνω αξιακό σύστημα που προάγει η «αθώα» τούτη ταινία. Στη βάση αυτού αιματοκυλίστηκε στο παρελθόν η οικουμένη και έτσι θα συνεχίζεται στο παρόν και στο μέλλον. Αυτές τις τρεις αξίες τις έχουμε βιώσει στο Ιράκ, το Βιετνάμ, την Κορέα, την Συρία. Το Πεντάγωνο και το Καπιτώλιο αυτό έχουν ως μέθοδο επιβίωσης του ιμπεριαλιστικού συστήματος και είναι σε όλους, πια, γνωστό. Μπορούμε να το πάρουμε αψήφιστα όταν το βλέπουμε ως διδαχτικό αφήγημα σε μια ταινία μαζικής κατανάλωσης; Φυσικά και όχι. Να γιατί δεν κάνω κριτική ταινίας, μα μια δοκιμή πολεμικής στον ρόλο της, εν έτει 2016.

Η «Αυγή της Δικαιοσύνης» είναι ένα καλομελετημένο και συμπυκνωμένο υπερπλήρες υπερθέαμα. Περιέχει τόση δράση και ρυθμικά δοσμένη που σε κρατάει στην καρέκλα σου επί δίωρο. Έτσι, πέρα από μηχανισμός ευχαρίστησης και εκτόνωσης του κοινού, είναι παράλληλα και ένας μηχανισμός άκρως επικίνδυνος. Δεν θα μπορούσε να μην είναι έτσι, διότι όταν κάποιος δίνει τέτοια budget, πέραν του κέρδους, έχει και άλλο στόχο. Και είναι ο επηρεασμός της σκέψης του κοινού. Στόχος διττός. Έτσι, τα νοήματα που θεωρώ λάθος να τα μειώνουμε σημασιολογικά και να ξεμπερδεύουμε μαζί τους αποκαλώντας τα «παιδιάστικα», είναι μόνιμα σε ενεργητική δυναμική καθ’ όλη την διάρκεια της ταινίας και διαπερνούν κάθε δράση, εικόνα και σεκάνς, με πλήρη επιτυχία. Ενώ τα μάτια μας ενθουσιάζονται από την πλοκή τις εκρήξεις και τα εφέ που βρίσκονται σε υψηλότατο επίπεδο, ο νους μας μπαίνει σε κώμα και δέχεται υποσυνείδητα κάθε τι το αντιδραστικό.

Πίσω από την κάμερα ο Zack Snyder των «300». Σπουδαίος τεχνίτης και γνώστης του μαζικού κινηματογραφικού μέσου. Τα πάντα στην ταινία βαίνουν όπως θα έπρεπε για να κάνουμε γούστο. Και εδώ βρίσκεται το θέμα και η αλήθεια κάθε τέχνης και τεχνικής. Κάθε τι που αισθητικά τραβάει είναι μηχανισμός για να περάσει με ευκολία την ιδεολογία του. Εδώ μια ιδεολογία γνωστή, αντιδραστική και δεξιά που ο ίδιος ασπάζεται ως σκηνοθέτης. Ποια; Ρεπουμπλικανισμός και ιμπεριαλιστικός απολογητισμός και υπηρετισμός. Δεν βλέπουμε, σαφώς, τον κριτικό στοχασμό των σκηνοθετών – δημιουργών όπου το περιεχόμενο προσπαθεί να υπερβεί τα όρια της δοσμένης σκέψης, αλλά το εμβόλιμο προπαγανδιστικό σχέδιο των στούντιο να χειραγωγηθεί η όποια σκέψη. Οι Αμερικανοί, όπως γνωρίζουν επιστημονικά τον πόλεμο, γνωρίζουν επίσης το ίδιο, και ίσως καλύτερα, να χρησιμοποιούν τη μαζική εικόνα για να τον κάνουν θελκτικό και υπεραναγκαίο. Και ο Snyder είναι ένας από τους κατάλληλους υπαλλήλους τους για τούτη την δουλειά.

batman-v-superman-dawn-of-justice-bat-signal

Ποιος είναι ο Batman και ποιος ο Superman όλοι γνωρίζουμε. Και τον 21ο αιώνα η ταινία μας τους βάζει αντιμέτωπους. Αυτή η νέα πλευρά σίγουρα προκαλεί περιέργεια. Και έτσι μας στέλνει στις αίθουσες. Ο Batman είναι άνθρωπος, επιχειρηματίας, διώκτης του εγκλήματος πέραν του νόμου και σκοτεινός υπερασπιστής των ανθρώπων. Ο υπεράνθρωπος Superman, αν και εξωγήινος, μοιάζει με ρεπουμπλικάνο Ιησού και μιας και τέκνο τεξανού λαϊκού ανθρώπου δικαιούται να γίνει με αυτοθυσία μάρτυρας της ανθρωπότητας και το κοινό να χειροκροτεί εκστασιασμένο. Μέσα όμως από τούτη την διαμάχη δεν ψάχνουμε νικητή σε αρένα. Μα δικαιολογούμε μια αναγκαία ισορροπία που πρέπει να κρατηθεί. Μια ισορροπία για την σωτηρία του κόσμου. Και ποια είναι αυτή πολιτικά; Μια αναλογία θα ήταν η εξής. Superman vs Batman, Trump vs Hillary, Ρεπουμπλικάνοι vs Δημοκρατικοί. Αστοί vs Αστοί. Μια υποκρισία δηλαδή, που όμως, έχει σημασία. Έξω από τα όρια αυτού του συστήματος (πολιτικού στην ζωή και στην ταινία ηθικού και αφηγηματικού) κανείς δεν μπορεί να διανοηθεί να βρίσκεται. Οι υπερπαραγωγές, είναι γνωστό, πως σεναριακά προσαρμόζονται καταλλήλως στα σημείων των καιρών. Είτε ως διαπίστωση της παγκόσμιας κατάστασης είτε ως το πώς θα ήθελαν οι ισχυροί να είναι αυτή ή εν τέλει πως θα έπρεπε να σκέφτεται το κοινό. Μια μόνιμη απειλή πολέμου και ως εκ τούτου μια απειλή συνειδησιακή. Τρόμος και τρομοκρατία.

Ο Superman είναι, εκ των πραγμάτων, ο πιο δυνατός. Κάθε του ενέργεια μπορεί να φέρει την σωτηρία ή την καταστροφή του κόσμου. Είναι σχεδόν ο εξουσιαστής Θεός. Όμως, δίχως ένα αντίβαρο, αυτός ο Θεός θα μονοπωλήσει. Και αν κάτι μονοπωλήσει η διαλεκτική συνέπεια είναι η δράση για την ανατροπή. Για να μην σκεφτεί κάτι τέτοιο το κοινό (κάτι που απεύχονται τα στούντιο) πρέπει να βρούμε έναν άλλον ηγέτη, έναν άλλον υπερδύναμο – και διόλου τυχαίο που είναι επιχειρηματίας – για να ισορροπήσει η κατάσταση. Άρα, τον Batman. Και οι δυο εξουσιάζουν την μοίρα των ανθρώπων στην ταινία, όπως η δεδομένη και δοσμένη καπιταλιστική πολιτική εξουσία εξουσιάζει και στην πραγματικότητα τις ζωές μας. Για το καλό του κόσμου για το καλό της ανθρωπότητας πρέπει να στηρίξουμε αυτούς τους δυο ήρωες καθώς πλακώνονται και φέρνουν στο προσκήνιο την διαπάλη τους. Να στηρίξουμε όμως, επίσης, την αναγκαία συνεργασία τους, διότι μπρος στο παρελθόν και στο μέλλον (την σωτηρία του κόσμου) πρέπει να το κάνουν. Παρελθόν; Η μάνα που έχει απαγάγει ένας Ρώσος μαφιόζος και ένας ανατολικογερμανός μεγιστάνας. Και όλως τυχαίως, η μάνα και των δυο υπερηρώων έχει το ίδιο όνομα. Μάρθα. Μπρος σε αυτή την διαπίστωση σταματούν την μάχη και ενώνονται για να καταστρέψουν το απόλυτο κακό που τους αποκλείει την μητρική στοργή.

Μοιάζει γελοίο; Ναι είναι, αλλά επίσης γεννάει συνειρμούς. Ίδιο όνομα. Ίδια μήτρα. Ποια μήτρα; Η Αμερική ως αξία και έθνος. Ο Batman έχει τις προγονικές ρίζες του στα πρώτα χρόνια ίδρυσης του έθνους, δεν είναι alien όπως ο Superman, άρα θα μπορούσε να θεωρηθεί έντεχνα ως ο Founding father των ΗΠΑ, πρόσωπο δηλαδή, πέραν κάθε αρνητικής θεώρησης. Πρόσωπο αναγκαίο και τότε και τώρα μες στο χρόνο. Πρόσωπο αναγκαίο και άτρωτο μέσα στο σύνολο του χρόνου. Ως εκ τούτου και στο μέλλον όπως και να έρθει. Ο λαός πρέπει να ανάβει λαμπάκια και να επαφίεται στην εμπιστοσύνη των ηγετών. Της διαφορετικής προσέγγισης του παγκόσμιου προβλήματος, αλλά πανομοιότυπου τελικού στόχου ηγετών των ΗΠΑ.

Οι θεωρίες του μεσσία, του υπεράνθρωπου με υπερ-ηθική έξω και πέρα από την κοινωνικά δοσμένη και παραδοσιακά ή ταξικά καθορισμένη είναι ένα ζήτημα που μόνιμα βρίσκεται στο στόχαστρο υπεράσπισης από την ταινία. Μιας και αυτές οι αντιδραστικές θεωρίες που βασίστηκε πάνω του ο φασισμός ή ο κάθε ηθικός πουτιτανισμός και καθαρότητα έχουν μπει χρόνια στην πολεμική συζήτηση, οι συντελεστές και τα στούντιο διαπιστώνουν την ανάγκη και οι ίδιοι να τις κρίνουν και να τις επαναπροσαρμόσουν για να προσάψουν στο έργο τους μια αμεροληψία και μια υποκριτική «προοδευτική» θέση ώστε τα θολωμένα ήδη νερά να θολώσουν ακόμη περισσότερο. Έτσι, το σκοτείνιασμα της φωτογραφίας, οι γκρίζοι τόνοι των ηρώων. Αλλοιώνοντας την λαμπερή και φωτεινή – τύπου Ιησού – εικόνα του Superman που έχουμε συνηθίσει, υπάρχει μια προσπάθεια να δοθεί μια πιο αληθοφανή εικόνα των ηρώων, μια πιο ανθρώπινη, ώστε εικονογραφικά να είναι βολικότερο να ικανοποιηθεί ο αρχικός στόχος. Η αυτοκριτική -από πλευράς στούντιο- της παλιότερης ορθόδοξης υπεράσπισης του μεσσιανισμού είναι (και) ένας μηχανισμός για αθώωση των ύστερων ενεργειών που είναι πανομοιότυπες με αυτές που αρχικά μοιάζουν να μετανιώνουν.

batman-v-superman-dawn-of-justicejpg-3a4a5d1280wjpg-a24cc9_1280w

Αλλά ποιος είναι ο στόχος; Η αντίληψη πως αυτός που θα σώσει τον κόσμο δεν θα είναι ο απόλυτα σωστός και απόλυτα καλός. Θα είναι είτε υπεράνθρωπος με μια σκοτεινή πλευρά είτε άνθρωπος vigilante. Με το να δρουν και οι δυο, στα πλαίσια της αυτοδικίας και έξω από τα όρια της δικαιοσύνης, όπως το Αμερικάνικο Σύνταγμα ορίζει, μια νέα δικαιοσύνη – αυτή που τα Πεντάγωνα και τα Κογκρέσα ευαγγελίζονται – πρέπει να ξεπηδήσει. Δικαιοσύνη ορισμένη και καθορισμένη από τους δυνατούς. Ο λαός πρέπει να τους στηρίξει, ακόμη και αν οι ενέργειες τους δεν είναι πλήρως δικαιολογημένες ως ηθικά σωστές. Και έτσι η μακιαβελική θεωρία πως ο σκοπός αγιάζει τα μέσα βρίσκεται στην καρδιά της ταινίας ως εργαλείο μιας – μετά 11ης Σεπτεμβρίου και μετά ISIS – νέας τάξης πραγμάτων.

Ένα στοιχείο. Μπρος στον απόλυτο εχθρό, κάθε μέσο είναι δίκαιο προς χρήση, όπως η χρήση πυρηνικών βομβών. Χρόνια μετά τους αγώνες για αφοπλισμό, μέσω της ταινίας, πεντακάθαρα επανέρχεται το δικαίωμα και μόνο των ιμπεριαλιστών στην επιθετική πυρηνική ενέργεια. Δεύτερο στοιχείο. Τρομοκρατικό χτύπημα που γίνεται άμεσα εκμεταλλεύσιμο διττά και για να χτυπηθεί το κύρος του προστάτη (Superman) και παράλληλα να γίνει αναγκαία η παρουσία του και η ύπαρξη του ως διαφυλάκτη της ανθρωπότητας. Η προβοκάτσια ως γκεμπελισμός.

Μαζί με το χιούμορ – που είναι αφελές να το παίρνουμε αψήφιστα ως αθώο – ή κάποιες «γελοίες» κατά πως φαίνονται σκηνές ο Snyder προσπαθεί να μας δείχνει το δέντρο για να χάνουμε το δάσος. Είναι και αυτές οι σκηνοθετικές ενέργειες ένας μηχανισμός. Προσπαθεί να χαλαρώνει το κοινό και να γελά, να θεωρεί ότι βλέπει ένα ψεύτικο υπερθέαμα και κανείς δεν πρέπει να το παίρνει στα σοβαρά, και έτσι να χάνει την οξύνοια και την κριτική του σκέψη, να μην «προσέχει την γωνία». Έτσι, υπόγεια η γενική γραμμή, της θεωρίας του ευτελούς και αδύναμου κοινού ανθρώπου καθώς και ο στόχος υπεράσπισης του υπερηρωισμού και του αμερικανισμού βρίσκεται σε πλήρη δυναμική εξέλιξη και χειραγωγεί εμβόλιμα και θριαμβεύει στην συνείδηση του ανυποψίαστου κοινού.

bat-super

Γεννημένος το 1984 στην Λάρισα, εγκλωβισμένος για κάποια χρόνια στην Ιταλία, αντί να μάθει να ξυπνάει στις αίθουσες δικαστηρίων έμαθε να βρίσκεται στις αίθουσες κινηματογράφου καθώς και πίσω από φωτογραφικές μηχανές. Έκτοτε γράφει για ταινίες και για σινεμά (καθώς και για ό,τι άλλο σκέφτεται) και φωτογραφίζει για φωτορεπορτάζ και για ευχαρίστηση. Είναι μέλος της Πανελλήνιας Ένωσης (ΠΕΚΚ) και της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Κριτικών Κινηματογράφου (FIPRESCI).