Leo Perutz: «Ο μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας»

Ο μαιτρ του εξπρεσιονιστικού μυθιστορήματος

leo-perutz2
Γράφει ο Αντώνης Ν. Φράγκος - Λογοτεχνία + Ποίηση - 03/01/2017

Τακτικός θαμώνας των βιενέζικων καλλιτεχνικών καφέ του μεσοπολέμου, ο Λέο Πέρουτς δημοσίευσε σχετικά μεγάλος και έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής από το λογοτεχνικό κοινό της Μεσευρώπης. Γνωρίζει ικανή δημοφιλία, μεταφράζεται σε αρκετές γλώσσες και πολλά από τα βιβλία του διασκευάζονται για το θέατρο και τον κινηματογράφο.

Γεννημένος στην Πράγα, γερμανόφωνος, Εβραίος της Αυστρίας και, μετά την προσάρτηση της από την Γερμανία, το ’38 , κάτοικος Παλαιστίνης, έως τα στερνά του, αν και ανελλιπής, επισκέπτης της Βιέννης. Είναι, δε, την δεκαετία του ’80 που το έργο του αποτιμάται εκ νέου και ούτως έρχεται ξανά στην αντίληψη του ποιοτικού αναγνωστικού κοινού. Είχε φροντίσει γι’ αυτό ο Μπόρχες με την έκδοση τριών βιβλίων του και οι εκδότες της Γαλλίας. Διότι είναι γνωστό πως όταν κυκλοφόρησε, το 1923, «Ο Mαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας» (Εκδ. Κίχλη) – σε πλαστική μετάφραση της Ρόζας Ιωαννίδου – αποδόθηκε λανθασμένα στην «καλή ψυχαγωγική λογοτεχνία» και μάλιστα στην αστυνομική, πράγμα που ο Πέρουτς αρνήθηκε έντονα.

Στην Βιέννη του 1909, ο Ευγένιος Μπίσοφ, ηθοποιός του Αυλικού Θεάτρου, ανακαλύπτεται νεκρός στο περίπτερο της έπαυλής του. Το συνδέουν με μια σειρά περιέργων, μάλλον, αυτοκτονιών που έχουν προηγηθεί. Οι υποψίες επικεντρώνονται στο πρόσωπο του βαρόνου Φον Γιός που είναι και ο αφηγητής της ιστορίας. Δυο εκ των φίλων του αποβιώσαντος προσπαθούν να λύσουν το αίνιγμα με απρόβλεπτες συνέπειες. Αλλά ο Πέρουτς πετάει το κουβάρι της εξιχνίασης στον αναγνώστη με τον τελευταίο να αμφιβάλλει για τα πάντα καθώς η εκτυλισσόμενη ίντριγκα καθόλου δεν βοηθά στην ετυμηγορία του. Περιστρεφόμενοι χαρακτήρες γύρω από το πτώμα του ηθοποιού, ο δύσμορφος δόκτωρ Γκόρσκι, ο περίεργος και ενοχλητικός μηχανικός Σόλγκρουπ, η γυναίκα του θανόντος, Ντίνα, με την οποία ο βαρόνος είχε στο πρόσφατο παρελθόν θερμή ερωτική σχέση και ο αδελφός της, Φέλιξ.

leo-perutz1

Από αυτό το σημείο και μετά ο συγγραφέας διαρκώς στήνει λεκτικές παγίδες στον αναγνώστη με την διαταραγμένη περιγραφή του Φον Γιοστ που όλο και περισσότερο φαίνεται εκ των ενδείξεων ένοχος όσο και αν επιμένει στην περί αθωότητας προσπάθεια του. Εν το μεταξύ αυτοκτονεί ο μηχανικός Σόλγκρουπ και ενώ όλοι πλέον στοχοποιούν τον βασικό ήρωα του «Μαίτρ», αυτός μοιάζει να χάνει κάθε επαφή με το περιβάλλον. Με έναν λόγο παραληρηματικό πέφτει συνεχώς σε αντιφάσεις νιώθοντας και ο ίδιος, τελικά, ένοχος. Όνειρο και πραγματικότητα συγχέονται τρομακτικά, η ατμόσφαιρα γεμίζει σασπένς και η φρίκη για την παρουσία μεταφυσικών δυνάμεων είναι φανερή.

Ο Πέρουτς επινοεί τον όρο «drommetenrot», έναν γερμανικό νεολογισμό που μεταφράζεται, περιγραφικά, ως ένα χρώμα κόκκινο «του αίματος, της αμαρτίας και της φωτιάς» και αν σε αυτό προσθέσουμε την αναφορά στο μεσαιωνικό Ιταλό ζωγράφο, Κίτζι, που οι πίνακές του συμβολίζουν τον ερχομό της Δευτέρας Παρουσίας – εξ’ ου και το προσωνύμιο του, «Μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας» – τότε αντιλαμβάνεται κανείς σε τι αναφέρεται ο συγγραφέας: «…αυτό που μας συγκλονίζει και μας ισοπεδώνει μεταμορφώνεται σε ειρωνικό χαμόγελο του Οικουμενικού Πνεύματος, για το οποίο η δοκιμασία, η οδύνη και ο θάνατος των ανθρώπινων πλασμάτων δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια αέναη επανάληψη από την απαρχή του κόσμου».

Το βιβλίο εκδόθηκε το 1923, σε μια εποχή όπου τα σημάδια της κρίσης στην ηττημένη Γερμανία είναι έντονα, η πολιτική αστάθεια εμφανέστατη, η κοινωνική ανησυχία απλωμένη παντού, σε μια χώρα όπου η απογοήτευση και οι ενοχές γεννούσαν οργή για την έλλειψη ηγετών που θα αποκαθιστούσαν την χαμένη αξιοπρέπεια ενός ολόκληρου έθνους απέναντι σε αυτούς που έβαλαν υπό επιτροπεία του Γερμανούς. Μακρινά κύμβαλα πολέμου ακούγονταν ήδη ενώ ο Χίτλερ έστηνε τάγματα εφόδου και ο κόσμος έψαχνε τον επόμενο αποδιοπομπαίο τράγο. Μέσα σε τούτο το κοινωνικό angst, τον φόβο, γεννήθηκε το κίνημα του εξπρεσιονισμού στην τέχνη με συμβολισμούς εμφαντικούς, για να προσδώσει βαθύ συναίσθημα και νόημα καθώς στόχευε στις μεταφυσικές ανθρώπινες εμπειρίες – καταστάσεις που υπερέβαιναν την λογική των καθημερινών πραγμάτων – στην παράνοια, στην τρέλα αλλά και στην προδοσία. Κυρίως η ζωγραφική και ο κινηματογράφος επηρεάσθηκαν από το ύφος αυτό το οποίο κληροδότησε την υποβλητική του ατμόσφαιρά του φιλμ νουάρ.

Ούτως ο Πέρουτς ενσωματώνει αισθητικά και ψυχολογικά το εξπρεσιονιστικό στιλ παίζοντας με σειρά μικρών αινιγμάτων στην πορεία της ιστορίας κλείνοντας το μάτι στον αναγνώστη, ότι όλο τούτο το – κλειστοφοβικό αλά Κάφκα – παιγνίδι δεν αφορά αποκλειστικά την ανεύρεση του ενόχου αλλά τις διαθέσεις μιας χώρας που ταλαντευότανε ανάμεσα στο ένδοξο παρελθόν της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας και το ζοφερό μέλλον της ολοκληρωτικής συντριβής της από νέες αδυσώπητες κοινωνικά δυνάμεις.

leo-perutz3

Στο μεταίχμιο της εποχής, ο «Μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας» υποφωτίζει το επερχόμενο σκηνικό με αλληγορίες και μεταφορές σε ένα μυθιστόρημα που πόρρω απέχει από το να χαρακτηριστεί απλά αστυνομικό. Είναι πλέον ψυχολογικό, είναι ειρωνικό, είναι ελεγειακό και συνάμα επιβλητικό και ηθελημένα ασαφές στον επίλογο, με τον υποτιθέμενο εκδότη του βιβλίου να ανατρέπει πλήρως τις απόψεις του αφηγητή βαρόνου και να καταλήγει με την θέση, βεβαίως, του Πέρουτς, για την πηγή της τέχνης: «Ας ζητωκραυγάζουν τα πλήθη των αδαών μπροστά σε ένα έργο τέχνης – εμένα μου φανερώνει την κατεστραμμένη ψυχή του δημιουργού. Πίσω από κάθε μεγαλειώδη σύνθεση της μουσικής, των χρωμάτων και του νου, εγώ διακρίνω τη λάμψη του θαυμαστού εκείνου κόκκινου χρώματος του αίματος, της αμαρτίας και της φωτιάς. Μια μακρινή αναλαμπή του μεγάλου οράματος, που για ένα μικρό χρονικό διάστημα έκανε τον δάσκαλο να υπερβεί τον τρόμο της ενοχής και το μαρτύριό του.»

Να μην ξεχάσουμε το εξαιρετικά ενδιαφέρον επίμετρο του Hans-Ηarald Müller, όπως, επίσης, τις σημειώσεις για την πρόσληψη του «Μαίτρ» και, τέλος, το παράθεμα εικόνων εποχής σε κείμενα του Λεό Πέρουτς.

Info: Leo Perutz, Ο μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας, Μετάφραση: Ρόζα Ιωαννίδου, Εκδόσεις Κίχλη

Πρέπει να είστε συνδεδεμένος/η για να προσθέσετε σχόλιο