Ουίλιαμ Σαίξπηρ: Η αιώνια συντροφιά μας

400 χρόνια από τον θάνατο εκείνου που «είχε πάντα κάτι να μας πει»

| 14/05/2016

Φέτος συμπληρώνονται 400 χρόνια από τον θάνατο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Ο εθνικός ποιητής της Αγγλίας και παγκόσμιο σύμβολο διαχρονικής πολιτιστικής κληρονομιάς, δημιούργησε λέξεις, χαρακτήρες, εξέφρασε σκέψεις που θα μας συντροφεύουν για πάντα. Ο Robert McCrum γράφει στον Guardian για τους δέκα τρόπους με τους οποίους ο Σαίξπηρ άλλαξε τον κόσμο.

Το 2012 η Βρετανική Βιβλιοθήκη έφερε στη δημοσιότητα ένα σπάνιο βιβλίο που προκάλεσε την προσοχή των ΜΜΕ. Ενδιαφέρον σαν την τυπωμένη Βίβλο του Γουτεμβέργιου. Επρόκειτο για την έκδοση κειμένου που κάποτε ανήκε στον Νέλσον Μαντέλα και ήταν εμποτισμένο από τις σημειώσεις του. Το είχε κρατήσει δίπλα στο κρεβάτι του για πάνω από 20 χρόνια και τον είχε βοηθήσει στις πιο δύσκολες στιγμές του στο Robben Island (σ.σ εκει φυλακίστηκε). Μερικές φορές διάβαζε, δυνατά, απ’ αυτό στους συγκρατούμενους του. Δεν ήταν η Αγία Γραφή, αλλά οι ιεροί χαρακτήρες του – από τον Αμλετ ως τον Πρόσπερο – υπήρξαν πηγή έμπνευσης.

Ο Μαντέλα γεννήθηκε στη Δημοκρατία της Transkei, έξι χιλιάδες μίλια από τη Βρετανία. Η αγγλική γλώσσα δεν ήταν ποτέ μητρική του. Ωστόσο, μιλώντας για το «Collected Works of William Shakespeare» είχε δηλώσει: «Ο Σαίξπηρ είχε πάντα κάτι να μας πει».

Η από καρδιάς απόκριση του Μαντέλα είναι το μεγαλύτερο κατόρθωμα του Σαίξπηρ. Το πολυτιμότερο δώρο του στην κουλτούρα, τη γλώσσα και τη φαντασία μας, είναι η παγκοσμιοποίηση της εμπειρίας να ζεις και να γράφεις στην Αγγλία στα τέλη του 16ου αιώνα. Να είσαι γνωστός σε όλο τον κόσμο ως ο κορυφαίος θεατρικός συγγραφέας.

Η διπλή ζωή του, καθώς λογίζεται Αγγλος αλλά και παγκόσμιος καλλιτέχνης, ξεκινά με την πρώτη συλλογή έργων το 1623. Ο φίλος του Μπεν Τζόνσον, προσφωνώντας τo έργο «The Reader», λέει ότι ο «ευγενής Σαίξπηρ είναι η ψυχή της εποχής» τοποθετώντας τον σε μητροπολιτικό πλαίσιο σαν «το θαύμα της σκηνή μας». Λίγες γραμμές αργότερα αντικρούει τον εαυτό του δηλώνοντας ότι ο ανταγωνιστής του «δεν ήταν μιας εποχής, αλλά όλων των εποχών».

Αυτός ο δυναμικός δυϊσμός διατρέχει τη ζωή και το έργο του καθιστώντας τον άφυλο και αέναο αναμορφωτή που είναι αδύνατο να τον αντιληφθείς. Είναι ο άνθρωπος που έφτιαχνε λέξεις, με το λεξιλόγιο του να αριθμεί 30 χιλιάδες! Είναι ο μάστορας της απλής δομής, όπως φαίνεται για παράδειγμα στη δριμεία επίπληξη του Ερρίκου του 5ου στον Φάλσταφ. […]

Κάθε γενιά παραμένει υπόχρεη σε αυτόν. Η πλοκή στα έργα του, ευφυώς πολυδύναμη, συνεχίζει να εμπνέει αδιάκοπες προσαρμογές. Οι αξέχαστες φράσεις του επαναλαμβάνονται στα χείλη εκατομμυρίων που δεν συνειδητοποιούν ότι παραθέτουν τα λόγια του: «a fool’s paradise», «dead as a doornail» κ.α. Δεν μένει όμως στα χείλη, αλλά ο Σαίξπηρ είναι παντού. Φυσικά και σε τίτλους μυθιστορημάτων και ταινιών (Brave New World, Α. Χάξλεϊ, The Sound and the Fury, Ο. Φώκνερ, κ.α).

Πέρα από το γεγονός ότι στην ουσία έδωσε το εναρκτήριο λάκτισμα για την αγγλική γλώσσα, ο Σαίξπηρ είναι ικανός να δημιουργήσει από το πουθενά χαρακτήρες παντοτινούς και να δώσει «στο αέρινο κατοικία και όνομα». Κατοικεί στη φαντασία μας όπως κανένας άλλος: Μάκβεθ, Αμλετ, Οθέλος, Σάιλοκ. Η λίστα των αρχέτυπων εκτείνεται ως τη ρωγμή της μοίρας.σαιγπηρ1

Χαρακτήρες πιο αληθινοί από οποιονδήποτε άλλο στη λογοτεχνία μας. Τα έργα, συνήθως με ρίζες σε αρχαίους μύθους, στα οποία εμφανίζονται αυτοί οι θεατρικοί μύθοι, έχουν γίνει αρχετυπικές ιστορίες. Ο Σαίξπηρ, περισσότερο από τον Δάντη, τον Γκαίτε, τον Πούσκιν, είναι είδωλο για τους αγγλόφωνους σε όλο τον κόσμο. […]. Προβάλλει μια μοναδική ευαισθησία. Τα έργα του δείχνουν ένα συγγραφέα που είναι ευτυχισμένος καθώς βυθίζεται στη χαμηλή κουλτούρα και την αγγλική εξοχή, περισσότερο από το περιβάλλον των δικαστηρίων και των κρατικών υποθέσεων.

Υπάρχει κάτι το «ελκυστικά αγγλικό» στους τίτλους των έργων του. […] Το μήνυμα του νεαρού Σαίξπηρ στο κοινό του φαίνεται να είναι πως υπάρχουν κι άλλα πράγματα να κάνεις από το να γράφεις έργα. Οπως παραδίδει τα γεμάτα ένταση Μάκβεθ, Οθέλο, την ίδια στιγμή ενσαρκώνει τη χαλαρή αδιαφορία του Αγγλου ερασιτέχνη. Τυπικά φαίνεται να άφησε τη σκηνή με οπισθοδρομική ματιά. Αποσύρθηκε στο Stratford, δούλεψε για λίγο με πρώην συνεργάτες, μέθυσε με παλιούς φίλους και πέθανε.

Παρά το γεγονός ότι άλλαξε για πάντα την αγγλική ζωή, γλώσσα, κουλτούρα, παραμένει αίνιγμα. Το έργο του είναι καθρέφτης όπου αντανακλώνται θέματα όπως η αγάπη, το μίσος, ο πόλεμος, η ειρήνη, η ελευθερία, η τυραννία. Ο ίδιος είναι άλυτο μυστήριο που όμως επέδρασε σημαντικά σε δέκα τομείς – καταστάσεις της ανθρωπότητας.

Γλώσσα

σαιξπηρ5

Ο Σαίξπηρ έκανε ό,τι ήθελε με τη γλώσσα. «Έδενε» τις αγγλοσαξωνικές, ευρωπαϊκές, κλασικές παραδόσεις με ποιητικές, αφηγηματικές κλωστές. Ο δραματουργός της πρώτης συλλογής έργων ήταν μια «λογοτεχνική καρακάξα» που άρπαζε τα πιο επιπόλαια μικροπράγματα και κατείχε την καλλιτεχνική σύνθεση. Το Stratford της νιότης του βρίσκεται πίσω από τη Βερόνα, την Πάντοβα, όπως οι «κάτοικοι» της δικής του Βιέννης, Ρώμης, Αθήνας φαίνεται να έρχονται απευθείας από το Cheapside ή το Southwark. Όταν η καλή ιδιωματική γλώσσα μπλέκεται με λατινικούς νεολογισμούς, η αγγλική ξαναφτιάχνεται, ανανεώνεται.

Σύγχρονος άνθρωπος

σαιξπηρ8

«Ποιος είναι εκεί;» η ατάκα που «ανοίγει» το διασημότερο έργο του Σαίξπηρ. Ο Άμλετ απαντά σ’ αυτή τη μοναδικά σύγχρονη ερώτηση επαναπροσδιορίζοντας τη θεατρική έκφραση της ταυτότητας. Πρόκειται για εγχείρημα στο οποίο ο συγγραφέας διασκεδάζει. Ο ήρωας του αναφωνεί «τι έργο είναι ο άνθρωπος!».

Ο πρίγκιπας του Σαίξπηρ είναι ο πρώτος δραματικός πρωταγωνιστής που μπορεί να θεωρηθεί άτομο βασανισμένο από σύνθετες εσωτερικές συγκρούσεις και επιθυμίες. Η περίφημη φράση «να ζει κανείς ή να μη ζει», ο στοχασμός του Άμλετ για την αυτοκτονία, είναι πρωτοποριακή και συγκλονιστική στιγμή μεταναγεννησιακού δράματος: Εκπληκτική ποίηση, διατύπωση λαμπρής ψυχολογίας. Στη 5η σκηνή, πράξη 1η, ο μονόλογος του ξεκινά με τη φράση «Αλίμονο, φτωχέ Γιόρικ». Αντιπαραβάλει την υψηλή με τη χαμηλή κουλτούρα για να αρθρώσει την ώριμη υπαρξιακή θεώρηση του Σαίξπηρ για την ανθρώπινη αδυναμία.

Το Αμερικανικό Όνειρο

σαιξπηρ4

Ο Σαίξπηρ δεν είναι μόνο εικόνα «αγγλικότητας», αλλά και το βασικό χαρακτηριστικό του Αμερικανικού Ονείρου. Τα έργα του αντανακλούν σε μια κοινωνία που αναζητά μονίμως τον εαυτό της. Όταν ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον δηλώνει ότι «η σχέση μας με τον Σαίξπηρ υπήρξε σταθερή και μακρόχρονη, γενιές Αμερικανών έχουν μαγευτεί απ’ αυτόν» αναγνωρίζει αυτό το εκπληκτικό γεγονός: Η μετά θάνατον αναγνώριση του ως του κορυφαίου δραματουργού είναι βρετανικό και αμερικανικό φαινόμενο, αναπόσπαστο κομμάτι της αμερικανικής κοινωνίας, κουλτούρας.

Το άγαλμα του στο Σέντραλ Παρκ, ανεγέρθηκε από τον αδελφό του Τζον Ουίλκς Μπουθ μετά τη δολοφονία του Αβραάμ Λίνκλολν, συμβολίζει τον ρόλο του στην αμερικάνικη ζωή.

Κληρονομιά

σαιξπηρ3

Ο ηθοποιός Ντέιβιντ Γκάρικ ανέστησε τη φήμη του Σαίξπηρ με το Ιωβηλαίο του 1769. Αργοπορημένη αναγνώριση της δισεκατοντηρίδας του συγγραφέα. Το Stratford έγινε κεντρικό σημείο στη βιομηχανία αναμνηστικών Σαίξπηρ (γάντια, δαχτυλίδια, κούπες, κ.α). Οι πρόεδροι των ΗΠΑ Τζέφερσον, Άνταμς, επισκέφτηκαν τον γενέθλιο τόπο του στον δρόμο Henley και πλήρωσαν ένα σελίνι για να δουν τον τάφο του. Ο Άνταμς παρατήρησε πως «τίποτα δεν διατηρήθηκε απ’ αυτή την ιδιοφυΐα που να μπορεί να μας πει τι συνέβη και στράφηκε στα γράμματα και το δράμα». Αυτό δεν ανέστειλε ποτέ τον αμερικανικό θαυμασμό για τον Σαίξπηρ, ο οποίος, στη διάρκεια του 19ου αιώνα, θα μεταμορφωνόταν σε περίεργες διαμάχες σχετικά με την πατρότητα των έργων του.

Φιλμ

σαιξπηρ9

«Οθέλλος» (λαγνεία, ζήλια, προδοσία), «Μάκβεθ» (παρανοϊκή βασιλοκτονία), «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» (καταδικασμένη αγάπη) και πολλά άλλα γνωστά έργα του Σαίξπηρ, γνώρισαν άμεση επιτυχία στο ελισαβετιανό κοινό. Οι σεναριογράφοι του Χόλυγουντ δεν έχασαν καιρό. Γραπώθηκαν από την πλοκή και τους ήρωες του. Μεγάλοι σταρ λαχταρούσαν να παίξουν τους μεγάλους ρόλους. Λώρενς Ολίβιε, Πολ Ρόμπεσον, Όρσον Ουέλς, κ.α. Αναπόφευκτα αρκετοί σκηνοθέτες εμπνεύστηκαν απ’ αυτόν. Ο Κουροσάβα μετέφερε τον Μάκβεθ στον «Θρόνο του αίματος», όπως και τον Βασιλιά Ληρ με το «Ran».

Διασημότητα

Ο Σαίξπηρ υποστήριζε ότι πάνω απ’ όλα μετράει το έργο και όχι η φασαρία που το συνοδεύει. Δεν του ήταν ευχάριστο να προωθεί την εικόνα του. Βέβαια, καταλάβαινε ότι δεν μπορούσε να το αποφεύγει συνέχεια και μερικές φορές στεκόταν για ένα πορτρέτο. Αντίθετα με τον ανταγωνιστή και σύγχρονο του Μπεν Τζόνσον, δεν έδειχνε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις μελλοντικές γενιές.

Ψυχολογία

σαιξπηρ6

Ο Φρόιντ τον χαρακτήριζε «κορυφαίο των ποιητών» και ήταν πάντα έτοιμος να αναφέρει αποσπάσματα από τα έργα του. Η αναγνώριση του ασυνείδητου πήγε σε άλλο επίπεδο τη γοητεία του Σαίξπηρ, ενώ μέσα από τα γραπτά του διασκόρπισε τις ιδέες του. Τα «φροϊδικά προϊόντα», διπροσωπία, ζήλια, επιθυμία, συνείδηση, βρίσκονται στο σαιξπηρικό σύμπαν. Όταν ο Ριχάρδος ο 3ος αντιμετωπίζει την πτώση του, δηλώνει: «Η συνείδηση δεν είναι παρά μια λέξη που χρησιμοποιούν οι δειλοί. Που επινοήθηκε για να δείχνουν δέος οι δυνατοί».

Ιστορία

Ο Σαίξπηρ κυριαρχεί στην αφήγηση της αγγλικής ιστορίας. Το πορτρέτο του καμπούρη βασιλιά είχε μακρά μετά θάνατον ζωή. Ούτε ο ίδιος δεν θα μπορούσε να προβλέψει την ανακάλυψη των οστών του ξεπεσμένου βασιλιά σε χώρο στάθμευσης αυτοκινήτων, αν και θα είχε απολαύσει την ειρωνεία. Στο έργο, η μεταμφίεση της «γυμνής φαυλότητας» του βασιλιά (Ριχάρδος ο 3ος) είναι από τις πιο δυνατές στιγμές του. Διακωμωδεί τη φιλοδοξία του Ριχάρδου να φαίνεται άγιος ενώ παίζει τον διάβολο. Στο εξωτερικό, ακόμη απηχεί ως θανάσιμο μείγμα τραγωδίας – ιστορίας. Τις σκοτεινές μέρες του σκανδάλου Γουότεργκεϊτ θα ήταν το κατάλληλο σχόλιο για την κατάχρηση εξουσίας από τον Νίξον.

Πρόσφυγες

σαιξπηρ7

Η Βρετανική Βιβλιοθήκη διαθέτει χειρόγραφο του Σαίξπηρ το οποίο αφορά το βιβλίο του Sir Thomas More. Είναι το μοναδικό, εκτός από ορισμένα νομικά έγγραφα, στο οποίο φαίνεται ο γραφικός του χαρακτήρας. Το εν λόγω ντοκουμέντο αποδεικνύει την έλξη του συγγραφέα σε ένα διαχρονικό θέμα: Τη μοίρα των στερημένων. Ο λόγος που γράφει εδώ περιέχει την παθιασμένη του έκκληση για συμπάθεια και κατανόηση στα δεινά των προσφύγων.

Μουσική

Η δραματική σαφήνεια του Σαίξπηρ κάνει το έργο του ιδανικό για όπερα. Ο Βέρντι ήταν παθιασμένος με τα έργα του. Τρεις από τις καλύτερες όπερες του (Μάκβεθ, Οθέλλος, Φάλσταφ) είναι «σαιξπηρικές». Το West Side Story (Ρωμαίος και Ιουλιέτα) δεν είναι απλά το αριστούργημα του Λέοναρντ Μπερνστάιν (σ.σ. Αμερικανός συνθέτης). Υπήρξαν κι άλλοι μεγάλοι συνθέτες που εμπνεύστηκαν από τον Σαίξπηρ: Μπερλιόζ, Μέντελσον, Τσαϊκόφσκι, Προκόφιεφ.

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1980. Σπούδασε αθλητική δημοσιογραφία και παρά την αγάπη και την ενασχόλησή του με τη λογοτεχνία, συνεχίζει να ασχολείται με το αθλητικό ρεπορτάζ. Έχει εργαστεί σε εφημερίδες, περιοδικά, ραδιοφωνικούς σταθμούς, κάνοντας βιβλιοπαρουσιάσεις